آخر ماه که میرسد سوال همیشه یکی است: این آدم چند ساعت کار کرده، چقدرش اضافهکاری بوده، و ته فیش چه عددی باید بنشیند. جواب سه تکه دارد و هر سه تکه در قانون کار مشخص است: ساعت موظفی ماه، مزد ساعتی، و ضریبی که به هر نوع ساعت میخورد.
این راهنما همان سه تکه است با اعداد سال ۱۴۰۵: جدول ساعت موظفی دوازده ماه، فرمول مزد ساعتی و آن تقسیمی که بیشتر از هر چیز دیگری اشتباه انجام میشود، نرخ اضافهکاری و شبکاری و جمعهکاری و تعطیلکاری با مستند هرکدام، و یک مثال کامل که از مزد ماهانه شروع میشود و به عدد نهایی میرسد.
هر عددی که اینجا میبینی از همان جدول و همان ضریبهایی درآمده که ماشینحسابهای رایگان این سایت از آن میخوانند. یعنی اگر با ابزار ما حساب کنی و بعد این متن را بخوانی، دو جواب متفاوت نمیگیری.
ساعت کاری قانونی در ایران چند ساعت است؟
ساعت کاری قانونی در ایران ۴۴ ساعت در هفته است. این ۴۴ ساعت روی شش روز کاری پخش میشود، پس سهم هر روز ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه است که در محاسبه به شکل اعشاری نوشته میشود: ۷٫۳۳ ساعت. مبنایش تبصره ۱ ماده ۵۱ قانون کار است.
عدد ۸ ساعت که در خیلی از جدولها و فایلها تکرار میشود مبنای قانون کار ایران نیست، و این تفاوت کوچک جای کوچکی نمیماند. اگر روز کاری را ۸ ساعت بگیری، مخرج مزد ساعتی بهجای ۲۲۰ میشود ۲۴۰، و هر ساعت اضافهکاری حدود ۸ درصد کمتر از چیزی درمیآید که باید. سر سال، این همان عددی است که کسی باید جوابش را بدهد.
ارقام از تبصره ۱ ماده ۵۱ قانون کار و تقویم رسمی ۱۴۰۵
ساعت موظفی ماههای سال ۱۴۰۵
ساعت موظفی هر ماه یعنی ساعتی که در آن ماه باید کار شود. فرمولش ساده است: روزهای کاری ماه ضربدر ۷٫۳۳. روزهای کاری هم یعنی روزهای ماه منهای جمعهها و منهای تعطیلات رسمی غیرجمعه.
جدول زیر همان جدولی است که ماشینحسابهای خود ما از آن میخوانند، پس عددی که اینجا میبینی همان عددی است که ابزار به تو میدهد.
ردیف آخر جدول از جمع زدن رقم گردشده هر ماه درمیآید، نه از ضرب ۲۸۹ در ۷٫۳۳. برای همین ۲۱۲۱ است و نه ۲۱۱۸؛ هر ماه جدا گرد میشود چون فیش هر ماه جدا بسته میشود.
| ماه سال ۱۴۰۵ | روز کاری | ساعت موظفی |
|---|---|---|
| فروردین | ۲۰ | ۱۴۷ |
| اردیبهشت | ۲۷ | ۱۹۸ |
| خرداد | ۲۴ | ۱۷۶ |
| تیر | ۲۴ | ۱۷۶ |
| مرداد | ۲۳ | ۱۶۹ |
| شهریور | ۲۶ | ۱۹۱ |
| مهر | ۲۶ | ۱۹۱ |
| آبان | ۲۵ | ۱۸۳ |
| آذر | ۲۶ | ۱۹۱ |
| دی | ۲۴ | ۱۷۶ |
| بهمن | ۲۳ | ۱۶۹ |
| اسفند | ۲۱ | ۱۵۴ |
| جمع سال | ۲۸۹ روز | ۲۱۲۱ ساعت |
رقم تیر ۱۴۰۵ با جدولهای چاپی فرق دارد، و عمدی است
تعطیلی سراسری ۱۵ تیر در جدولهای سالانهای که پیش از آن چاپ شدهاند نیامده است. روزی که مرجع ذیصلاح تعطیل عمومی رسمی اعلام کند، طبق ماده ۶۳ قانون کار از روزهای کاری کم میشود. رقم بالا آن روز را حساب کرده، پس تیر ۱۴۰۵ در سطح ملی ۲۴ روز کاری و ۱۷۶ ساعت است.
در استان تهران ۱۳ و ۱۴ تیر هم تعطیل بود، که ساعت موظفی همان ماه را به ۱۶۱ ساعت میرساند. اگر جدولی که دست توست تیر را بیشتر از ۱۷۶ ساعت نوشته، آن جدول پیش از آن تعطیلی چاپ شده و اصلاح نشده.
فرمول مزد ساعتی: تقسیم بر ۲۲۰، نه بر روزهای کاری ماه
همه ضریبهای بعدی روی یک عدد سوار میشوند، پس اگر این یکی غلط باشد بقیه هم غلطاند:
مزد ساعتی: مزد ماهانه تقسیم بر ۳۰، تقسیم بر ۷٫۳۳.
یعنی تقسیم بر تقریبا ۲۲۰ ساعت. علت آن ۳۰ این است که مزد ماهانه در ایران مزد سی روز است، چه آن روز کار شده باشد چه نشده باشد. جمعهها و تعطیلات رسمی استراحت با حقوقاند و مزدشان از قبل داخل همان مزد ماهانه پرداخت شده، پس نمیشود آنها را از مخرج بیرون گذاشت.
رایجترین اشتباه این موضوع: تقسیم بر روزهای کاری ماه
مخرج ۳۰ است، نه روزهای کاری ماه. اگر مثلا در مهر ۱۴۰۵ مزد ماهانه را بر ۲۶ روز کاری ضربدر ۷٫۳۳ یعنی ۱۹۰٫۶ ساعت تقسیم کنی، مخرج حدود ۱۳ درصد کوچکتر از مبنای قانونی میشود و در نتیجه هر عدد اضافهکاری و شبکاری و جمعهکاری که چاپ میکنی حدود ۱۵ درصد بالاتر از واقع درمیآید.
ساعت موظفی ماه جای خودش را دارد و برای سنجش کسری و مازاد کار لازم است، ولی وارد مخرج مزد ساعتی نمیشود. این دقیقا همان ایرادی است که ممیزی تابستان ۱۴۰۵ در نسخه قبلی ماشینحساب خودمان پیدا کرد و همانجا اصلاح شد.
نرخ اضافه کاری در قانون کار: چهار ضریبی که باید بشناسی
چهار نوع ساعت وجود دارد، هرکدام ضریب خودش را دارد و مستند هرکدام هم فرق میکند. این چهار ضریب همانهایی هستند که در ماشینحساب رایگان و در فایلهای اکسل ما تنظیم شدهاند.
| نوع ساعت | چقدر پرداخت میشود | مستند |
|---|---|---|
| اضافهکاری | ۱٫۴ برابر مزد ساعتی، یعنی ۴۰ درصد اضافه | ماده ۵۹ قانون کار |
| شبکاری، ۲۲ تا ۶ | فقط ۳۵ درصد فوقالعاده، نه ۱٫۳۵ برابر | ماده ۵۸ قانون کار |
| جمعهکاری | ۱٫۴ برابر مزد ساعتی | تبصره ماده ۶۲ قانون کار |
| تعطیلکاری | ۱٫۴ برابر مزد ساعتی | رویه رایج حقوق و دستمزد، ماده مشخصی ندارد |
ردیف آخر را عمدا اینطور نوشتهایم. برای تعطیلکاری ماده مشخصی در قانون کار وجود ندارد و ۱٫۴ رویه رایج حقوق و دستمزد است، نه حکم یک ماده. در فایلهای خود ما هم دقیقا همین برچسب «رویه رایج» کنار همین ضریب نوشته شده.
اگر قرارداد یا عرف صنف تو عدد دیگری دارد، همان عدد را بگذار. چیزی که نباید اتفاق بیفتد این است که یک عدد بدون مستند به اسم ماده قانون به کارگر یا کارفرما فروخته شود، چون آخرش کسی با همان عدد حقوق میگیرد.
شبکاری چرا ۱٫۳۵ برابر نیست؟
بیشترین اشتباه کل این موضوع همینجا اتفاق میافتد، و فرقش با بقیه ضریبها در یک جمله جا میشود: ساعت شب یک ساعت عادی است که شب انجام شده.
اضافهکاری و جمعهکاری و تعطیلکاری ساعتهایی هستند که روی ساعت موظفی قرارداد اضافه میشوند. مزد خود آن ساعت هنوز در حقوق ماه پرداخت نشده، پس ضریب کامل به آن میخورد: مزد خود ساعت بهعلاوه فوقالعادهاش، یعنی ۱٫۴ برابر.
شبکاری فرق دارد. کسی که شیفت شبش جزو ساعت موظفی همان ماه است، مزد آن ساعت را همین حالا داخل حقوق ماهانه گرفته. چیزی که ماده ۵۸ اضافه میکند فقط فوقالعاده ۳۵ درصدی است. اگر ۱٫۳۵ برابر حساب کنی، مزد خود آن ساعت را دو بار پرداخت کردهای.
با مزد ساعتی ۶۸٬۲۱۳ تومان، یک ساعت شبکاری ۲۳٬۸۷۴ تومان به فیش اضافه میکند، نه ۹۲٬۰۸۷ تومان. فاصله این دو روش دقیقا مزد یک ساعت عادی است، چون همان ساعت دو بار شمرده شده. برای ده ساعت شبکاری در ماه، این اشتباه حدود ۶۸۲ هزار تومان است.
فرمول محاسبه اضافه کاری با یک مثال کامل
مزد ماهانه ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان، مهر ۱۴۰۵
فرض کن مزد ماهانه ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است و در مهر ۱۴۰۵ این ساعتها ثبت شده: ۲۰ ساعت اضافهکاری، ۱۰ ساعت شبکاری و ۸ ساعت جمعهکاری. ساعت موظفی مهر ۱۴۰۵ برابر ۱۹۱ ساعت است از ۲۶ روز کاری، ولی همانطور که بالاتر گفتیم این عدد وارد مزد ساعتی نمیشود و فقط برای سنجش کسری و مازاد کار به کار میآید.
مزد ساعتی را دربیاور
۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تقسیم بر ۳۰، تقسیم بر ۷٫۳۳، یعنی تقسیم بر ۲۱۹٫۹ ساعت. نتیجه ۶۸٬۲۱۳ تومان برای هر ساعت است. اگر مثل خیلی از فیشها مخرج را روی رقم گرد ۲۲۰ بگذاری (۷ ساعت و ۲۰ دقیقه ضربدر ۳۰)، مزد ساعتی ۶۸٬۱۸۲ تومان میشود. اختلاف این دو در حد چند ده تومان در ساعت است و هر دو مبنای قابل دفاعی دارند؛ فایل اکسل ما روی ۲۲۰ بسته شده.
اضافهکاری را ۱٫۴ برابر حساب کن
هر ساعت اضافهکاری ۹۵٬۴۹۸ تومان میشود. برای ۲۰ ساعت، جمعش ۱٬۹۰۹٬۹۵۹ تومان است.
شبکاری را فقط ۳۵ درصد بگیر
هر ساعت شبکاری ۲۳٬۸۷۴ تومان به فیش اضافه میکند، چون مزد خود آن ساعت قبلا پرداخت شده. برای ۱۰ ساعت، جمعش ۲۳۸٬۷۴۵ تومان است.
جمعهکاری را هم ۱٫۴ برابر بگیر
هر ساعت ۹۵٬۴۹۸ تومان، مثل اضافهکاری ولی با مستند دیگر. برای ۸ ساعت، جمعش ۷۶۳٬۹۸۴ تومان است.
سه رقم را جمع بزن
۲٬۹۱۲٬۶۸۸ تومان اضافه بر مزد ماهانه. یعنی مبلغ ناخالص این ماه ۱۷٬۹۱۲٬۶۸۸ تومان میشود، پیش از کسورات بیمه و مالیات.
همین ترتیب دقیقا همان کاری است که محاسبه اضافهکاری انجام میدهد و لازم نیست دستی حسابش کنی. اگر فقط جمع ساعتهای ماه را میخواهی، محاسبه ساعت کاری کارت را راه میاندازد، و برای رسیدن از مزد پایه به فیش کامل محاسبه حقوق هست.
همین چهار ضریب، از قبل داخل تایمشیت اکسل ۱۴۰۵
مرخصی و تعطیلات چه اثری روی ساعت موظفی دارند؟
مرخصی استحقاقی و مرخصی استعلاجی ساعت موظفی آن روز را صفر میکنند. یعنی روزی که کارگر مرخصی است نه کسری ساعت میخورد و نه از حقوقش کم میشود، چون از اول آن روز انتظاری از او نبوده.
نتیجه عملیاش این است که ساعت موظفی هر نفر میتواند با رقم جدول فرق کند. جدول رقم ماه را میدهد و مرخصیهای هر نفر از همان رقم کم میشود. اگر این را روزبهروز ثبت نکنی، آخر ماه کسریای میبینی که اصلا وجود ندارد و بحث بیدلیل شروع میشود.
جمعهها و تعطیلات رسمی هم از همان اول در جدول کنار گذاشته شدهاند و مزدشان داخل مزد سی روزه پرداخت میشود. ساعتی که در همان روزها کار انجام شود دیگر ساعت عادی نیست و باید به ستون جمعهکاری یا تعطیلکاری برود، نه به اضافهکاری.
فرمول را که بلد شدی، مساله بعدی ثبت است
فرمولهای این صفحه ده دقیقهای یاد گرفته میشوند. چیزی که آخر ماه واقعا وقت میبرد و سرش بحث درمیگیرد، ثبت است: کدام ساعت اضافهکاری بود و کدام جمعهکاری، شیفتی که از نیمهشب رد شده چند ساعت حساب میشود، و آیا ساعت جمعه یک بار شمرده شده یا دو بار.
اینجا دو راه داری. برای یک محاسبه سریع، ماشینحسابهای رایگان جواب میدهند: محاسبه ساعت کاری برای جمع ساعتها و محاسبه اضافهکاری برای مبلغ. برای دفتری که تمام سال بماند و آخر سال بشود به آن استناد کرد، فایل لازم است.
یک دفتر ساعت که سر آن دعوا نمیشود اینها را دارد
تایمشیت اکسل ۱۴۰۵ دقیقا همین دفتر است. قیمتش ۴۴۹٬۰۰۰ تومان و شامل پنج فایل: سه تایمشیت اکسل با تقویم ۱۴۰۵ از پیش پرشده برای فریلنسر، کارمند و تیم تا پنج نفر، بهعلاوه یک راهنمای ورد و فرمهای چاپی کاغذ A4.
تقویم ۱۴۰۵ برنامهای ساخته شده، پس طول هر ماه و روز هفته هر تاریخ درست است و اسفند ۲۹ روزش را دارد. یازده روز تعطیل ثابت تقویم شمسی از قبل علامت خوردهاند. تعطیلات مناسبتهای قمری چون هر سال جابهجا میشوند در تقویم نیامدهاند و خودت آنها را در ستون مناسبت همان روز مینویسی؛ این را همینجا میگوییم که سر خرید غافلگیر نشوی.
در نسخه کارمندی و تیمی، شبکاری و جمعهکاری و تعطیلکاری هرکدام ستون خودشان را دارند و نسخه فریلنسری عمدا سادهتر است. اضافهکاری فقط از روزهای کاری درمیآید و ساعت جمعه و تعطیل در ستون خودش مینشیند، پس یک ساعت دو بار حساب نمیشود. چهار ضریب روی شیت تنظیماتاند، کنار سه تای اول ماده قانون کار نوشته شده و تعطیلکاری برچسب «رویه رایج» دارد؛ همان چیزی که در جدول بالای همین صفحه دیدی.
ساعت خالص هر روز فرمول است و شیفت رد شده از نیمهشب را درست میگیرد. نسخه فریلنسری یک برگه خلاصه صورتحساب A4 دارد که ارزش افزودهاش با یک کلید روشن و خاموش میشود. چهار نمودار و سه داشبورد ماه و سال و تیم هم هست، بهعلاوه شیت تفکیک پروژه. سطر عنوان در صفحههای بعدی چاپ تکرار میشود و شماره صفحه در پاورقی میآید.
سوالهای پرتکرار درباره اضافه کاری و ساعت کاری قانونی
نرخ اضافه کاری در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
۱٫۴ برابر مزد ساعتی عادی، یعنی ۴۰ درصد بیشتر از مزد یک ساعت معمولی، بر اساس ماده ۵۹ قانون کار. خود ضریب در ماده آمده و هر سال عوض نمیشود؛ چیزی که هر سال عوض میشود مزد ماهانه است، یعنی همان عددی که مخرج فرمول را میسازد. مبلغ ریالیاش را با محاسبه اضافهکاری در چند ثانیه دربیاور.
ساعت کاری قانونی در هفته و در روز چقدر است؟
۴۴ ساعت در هفته، و روی شش روز کاری یعنی ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه در روز که در محاسبه ۷٫۳۳ ساعت نوشته میشود، طبق تبصره ۱ ماده ۵۱ قانون کار. عدد ۸ ساعت که خیلی جاها تکرار میشود مبنای قانون کار ایران نیست و اگر با آن حساب کنی مزد ساعتی حدود ۸ درصد کمتر از واقع درمیآید.
شبکاری چند درصد است و چرا ۱٫۳۵ برابر نیست؟
فقط ۳۵ درصد فوقالعاده، طبق ماده ۵۸ قانون کار. دلیلش این است که ساعت شب یک ساعت عادی است و مزدش از قبل داخل حقوق ماهانه پرداخت شده، پس فقط فوقالعادهاش روی آن اضافه میشود. اگر ۱٫۳۵ برابر بگیری، مزد خود آن ساعت را دو بار دادهای. اضافهکاری و جمعهکاری و تعطیلکاری فرق دارند، چون آن ساعتها روی ساعت موظفی اضافه شدهاند و مزدشان هنوز پرداخت نشده.
مزد ساعتی را بر روزهای کاری ماه تقسیم کنیم یا بر ۳۰؟
بر ۳۰. مزد ماهانه در ایران مزد سی روز است، چون جمعهها و تعطیلات رسمی استراحت با حقوقاند و مزدشان داخل همان رقم پرداخت شده. پس مزد ساعتی میشود مزد ماهانه تقسیم بر ۳۰، تقسیم بر ۷٫۳۳، یعنی تقریبا ۲۲۰ ساعت. تقسیم بر روزهای کاری ماه رایجترین اشتباه این موضوع است و همه ارقام اضافهکاری را حدود ۱۵ درصد بالاتر از واقع نشان میدهد.
تعطیلکاری طبق کدام ماده قانون کار حساب میشود؟
هیچ ماده مشخصی برای تعطیلکاری وجود ندارد. ضریب ۱٫۴ که همهجا و در فایلهای خود ما هم به کار میرود رویه رایج حقوق و دستمزد است، نه حکم یک ماده، و ما همین برچسب «رویه رایج» را کنار همان ضریب نوشتهایم. جمعهکاری اما مستند دارد: تبصره ماده ۶۲.
ساعت موظفی مهر ۱۴۰۵ چند ساعت است؟
۱۹۱ ساعت، از ۲۶ روز کاری ضربدر ۷٫۳۳. رقم هر دوازده ماه سال ۱۴۰۵ در جدول همین صفحه هست و جمع سال ۲۸۹ روز کاری و ۲۱۲۱ ساعت میشود. برای جمع زدن ساعتهایی که خودت ثبت کردهای محاسبه ساعت کاری را باز کن.
چرا رقم تیر ۱۴۰۵ اینجا با جدولی که من دارم فرق میکند؟
چون تعطیلی سراسری ۱۵ تیر در جدولهای سالانهای که پیش از آن چاپ شدهاند نیامده است. رقم ملی تیر ۱۴۰۵ با احتساب آن روز ۲۴ روز کاری و ۱۷۶ ساعت است. در استان تهران ۱۳ و ۱۴ تیر هم تعطیل بود که ساعت موظفی همان ماه را به ۱۶۱ ساعت میرساند. اگر جدول تو تیر را بیشتر از ۱۷۶ ساعت نوشته، پیش از آن تعطیلی چاپ شده.
مرخصی استحقاقی از ساعت موظفی کم میشود؟
بله. مرخصی استحقاقی و استعلاجی ساعت موظفی آن روز را صفر میکنند، پس آن روز نه کسری ساعت میسازد و نه کسر از حقوق. یعنی ساعت موظفی واقعی هر نفر رقم جدول منهای ساعت موظفی روزهای مرخصی اوست، و همین است که ثبت روزانه را از یک کار اداری به یک ضرورت تبدیل میکند. در تایمشیت اکسل ۱۴۰۵ نسخه کارمندی ستون مرخصی کشویی دارد و استحقاقی و استعلاجی ساعت موظف آن روز را خودشان صفر میکنند؛ در نسخه تیمی همان روز را در ستون مناسبت مینویسی.